10 listopada 2016 roku Barack Obama i Donald Trump siedzieli obok siebie w Gabinecie Owalnym. Wybory odbyły się zaledwie dwa dni wcześniej. Obama deklarował, że jego najważniejszym zadaniem na kolejne dwa miesiące będzie ułatwienie prezydentowi elektowi skutecznego i sprawnego przejęcia władzy.

Był to symbol amerykańskiej tradycji pokojowego przekazywania władzy: przegrana strona uznaje wynik wyborów, odchodząca administracja pomaga następcom, a państwo funkcjonuje dalej.

Tyle widzieli Amerykanie przed kamerami.

Crossfire Hurricane. Co właściwie badało FBI?

31 lipca 2016 roku FBI formalnie otworzyło śledztwo o kryptonimie Crossfire Hurricane. Dotyczyło ono pytania, czy osoby związane z kampanią Donalda Trumpa mogły współpracować lub koordynować działania z rosyjskimi wysiłkami związanymi z ingerencją w amerykańskie wybory.

Następnie FBI otworzyło cztery indywidualne sprawy dotyczące osób związanych z kampanią: George’a Papadopoulosa, Cartera Page’a, Paula Manaforta oraz Michaela Flynna.

Kim byli ludzie, których badało FBI?

Tajna obserwacja Cartera Page’a

21 października 2016 roku, niespełna trzy tygodnie przed wyborami, Foreign Intelligence Surveillance Court zatwierdził wniosek dotyczący prowadzenia elektronicznej obserwacji Cartera Page’a.

Stało się to na podstawie ustawy FISA – Foreign Intelligence Surveillance Act, wykorzystywanej w sprawach wywiadowczych i kontrwywiadowczych.

Późniejsza kontrola przeprowadzona przez Inspector General Departamentu Sprawiedliwości Michaela Horowitza wykazała liczne istotne błędy i pominięcia w procesie dotyczącym kolejnych wniosków FISA w sprawie Page’a.

Poufne źródła i nagrywane rozmowy

FBI nie ograniczało się do analizy dokumentów.

Zespół Crossfire Hurricane wykorzystywał Confidential Human Sources, czyli poufne źródła osobowe. Źródła kontaktowały się między innymi z Carterem Page’em i George’em Papadopoulosem, a część ich rozmów była rejestrowana za zgodą źródeł.

Inspector General potwierdził, że takie kontakty odbywały się również w okresie, kiedy Page i Papadopoulos byli związani z kampanią Trumpa.

Nie oznacza to jednak, że FBI umieściło własnego agenta jako formalnego członka sztabu Trumpa. Raport OIG takiego działania nie stwierdził. Potwierdził natomiast używanie poufnych źródeł do kontaktów z osobami związanymi z kampanią.

Christopher Steele i dossier finansowane przez politycznych przeciwników Trumpa

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów całej historii pozostaje Christopher Steele – były funkcjonariusz brytyjskiego wywiadu, który po odejściu ze służby prowadził prywatną firmę wywiadowczą.

Steele przygotował serię raportów zawierających zarzuty dotyczące kontaktów Trumpa i jego otoczenia z Rosją. Zbiór tych dokumentów stał się później znany jako Steele dossier.

Steele nie rozpoczął tej pracy na zlecenie FBI.

Został zatrudniony przez Fusion GPS – firmę wykonującą między innymi opposition research, czyli gromadzenie informacji dotyczących politycznych lub biznesowych przeciwników.

Fusion GPS zostało zaangażowane przez kancelarię Perkins Coie, która reprezentowała kampanię Hillary Clinton oraz Democratic National Committee. Dokumentacja Federal Election Commission potwierdza, że Perkins Coie korzystało z Fusion GPS przy researchu dotyczącym Donalda Trumpa.

FEC stwierdziła później, że Hillary for America oraz DNC nieprawidłowo wykazały cel odpowiednich wydatków przekazywanych Perkins Coie na opposition research.

Dossier trafiało nie tylko do FBI

Steele kontaktował się także z dziennikarzami, a informacje dotyczące Trumpa i Rosji były przekazywane mediom jeszcze przed wyborami.

FBI znało Steele’a z wcześniejszych spraw i traktowało go jako poufne źródło. Ważne jest jednak rozróżnienie: FBI nie zapłaciło Steele’owi za przygotowanie dossier wykonywanego dla Fusion GPS.

Bureau rozważało dalszą współpracę z nim przy pozyskiwaniu informacji, ale relacja została później zakończona po ujawnieniu jego kontaktów z mediami.

Stefan Halper – źródło FBI i kontrakty Pentagonu

Kolejną postacią był Stefan Halper – amerykański akademik mający wieloletnie związki ze środowiskiem bezpieczeństwa narodowego i polityki zagranicznej.

Halper działał jako poufne źródło FBI i kontaktował się między innymi z osobami związanymi z kampanią Trumpa.

Jednocześnie wykonywał płatne projekty dla Office of Net Assessment – komórki Pentagonu prowadzącej długoterminowe analizy strategiczne.

Są to dwa udokumentowane fakty, ale należy je od siebie oddzielić. Nie ustalono, że wynagrodzenie z kontraktów Pentagonu było zapłatą za działania wykonywane przez Halpera jako źródło FBI w Crossfire Hurricane.

Co powiedział później John Durham?

Po latach specjalny prokurator John Durham przeanalizował genezę śledztwa Trump-Rosja oraz sposób działania FBI.

Jego raport był znacznie bardziej krytyczny od wcześniejszej oceny samego formalnego otwarcia śledztwa.

Durham stwierdził między innymi, że przed otwarciem Crossfire Hurricane FBI nie posiadało sprawdzonych informacji potwierdzających, że ktokolwiek z kampanii Trumpa kontaktował się z rosyjskimi funkcjonariuszami w związku z propozycją pomocy dla kampanii.

Ocenił również, że informacje będące podstawą otwarcia pełnego śledztwa powinny były zostać poddane bardziej rygorystycznej analizie.

A przed kamerami: sprawne przekazanie władzy

Właśnie dlatego spotkanie w Gabinecie Owalnym z 10 listopada 2016 roku nabiera dodatkowego kontekstu, gdy znamy wydarzenia rozgrywające się poza kamerami.

Obama publicznie deklarował, że jego administracja chce zapewnić Trumpowi sprawne przejęcie urzędu.

Równocześnie FBI prowadziło już Crossfire Hurricane i cztery indywidualne sprawy dotyczące ludzi związanych z jego kampanią, wykorzystywało poufne źródła, a Carter Page znajdował się pod obserwacją zatwierdzoną przez sąd FISA.

Nie ma jednak dowodu, że Barack Obama osobiście nakazał FBI rozpoczęcie Crossfire Hurricane albo kierował konkretnymi działaniami śledczymi.

To rozróżnienie jest istotne. Można krytycznie oceniać sposób działania instytucji federalnych bez przypisywania prezydentowi decyzji, których dokumenty mu bezpośrednio nie przypisują.

Spór o „weaponization” nie zaczął się dzisiaj

W kolejnych latach w amerykańskiej debacie politycznej wielokrotnie pojawiały się ostrzeżenia, że prezydent może próbować wykorzystywać Departament Sprawiedliwości lub FBI przeciwko swoim przeciwnikom.

Republikańscy krytycy działań FBI wskazują w odpowiedzi na historię Crossfire Hurricane: jeszcze przed pierwszym objęciem urzędu przez Trumpa federalny aparat kontrwywiadowczy prowadził dochodzenia dotyczące osób związanych z jego kampanią, korzystał z poufnych źródeł i uzyskał tajny nakaz obserwacji jednego z byłych doradców.

Krytycy tej interpretacji odpowiadają, że FBI prowadziło dochodzenie kontrwywiadowcze dotyczące rosyjskiej ingerencji, a Inspector General nie znalazł dowodu, że polityczne uprzedzenie było przyczyną formalnego otwarcia Crossfire Hurricane.

Późniejsze ustalenia dotyczące błędów FISA oraz krytyka zawarta w raporcie Durhama sprawiły jednak, że spór o sposób wykorzystania federalnych uprawnień nie zniknął.

Co jest faktem, a czego nie udowodniono?

Pytanie pozostaje

Historia Crossfire Hurricane nie wymaga dodawania twierdzeń, których dokumenty nie potwierdzają. Same udokumentowane wydarzenia wystarczyły, aby wywołać trwający do dziś spór o granice działania FBI i federalnego aparatu bezpieczeństwa wobec kampanii politycznych.

Kandydat jednej z dwóch głównych partii wygrywa wybory. Odchodzący prezydent zapewnia przed kamerami o sprawnym przekazaniu władzy.

Tymczasem federalne służby od miesięcy prowadzą postępowania dotyczące ludzi z otoczenia zwycięskiego kandydata, wykorzystują poufne źródła oraz system FISA, a w części procesu pojawiają się informacje stworzone w ramach opposition research finansowanego przez politycznych przeciwników Trumpa.

Późniejsze oficjalne kontrole ujawniają poważne problemy w procesie FISA oraz trudności z potwierdzeniem części informacji pochodzących od Christophera Steele’a.

Z tego powodu historia z 2016 roku pozostaje ważnym elementem współczesnego sporu o „weaponization of government” – czyli pytanie o to, gdzie przebiega granica między uzasadnionym działaniem organów państwa a ryzykiem ich politycznego wykorzystania.

Podstawowe dokumenty źródłowe

• U.S. Department of Justice, Office of Inspector General – „Review of Four FISA Applications and Other Aspects of the FBI’s Crossfire Hurricane Investigation”, 2019.
• Special Counsel John Durham – „Report on Matters Related to Intelligence Activities and Investigations Arising Out of the 2016 Presidential Campaigns”, 2023.
• Federal Election Commission – MUR 7291 oraz MUR 7449, dokumentacja dotycząca Hillary for America, Democratic National Committee, Perkins Coie oraz Fusion GPS.
• Obama White House Archives – materiały dotyczące spotkania Baracka Obamy z prezydentem elektem Donaldem Trumpem w listopadzie 2016 roku.
• Department of Defense Office of Inspector General – dokumentacja dotycząca Office of Net Assessment oraz kontraktów wykonywanych przez Stefana Halpera.