Polacy w Milwaukee – historia Polonii, Mitchell Street, Polish flats i Polish Fest
Milwaukee było jednym z najważniejszych centrów polskiej emigracji w Stanach Zjednoczonych. Polacy stworzyli tutaj własne dzielnice, parafie, szkoły, gazety, banki i tysiące firm. Dzisiaj w całej metropolii Milwaukee około 149 tysięcy mieszkańców deklaruje polskie pochodzenie, a ślady dawnej Polonii nadal są widoczne od Mitchell Street i bazyliki św. Jozafata po Polish Fest i Polish Center of Wisconsin.
- Polacy przybywali do Milwaukee już w połowie XIX wieku.
- W 1866 roku około 30 rodzin założyło parafię St. Stanislaus.
- South Side stało się największą polską dzielnicą miasta.
- Mitchell Street była nazywana „Polish Grand Avenue”.
- Charakterystyczne Polish flats do dziś są elementem architektury Milwaukee.
- Bazylika św. Jozafata została zbudowana częściowo z materiałów rozebranego federalnego budynku w Chicago.
- W 1888 roku w Milwaukee powstał Kuryer Polski – pierwszy odnoszący sukces polskojęzyczny dziennik w USA.
- Polish Fest istnieje od 1982 roku i pozostaje jednym z największych wydarzeń polonijnych w Stanach Zjednoczonych.
Ilu Polaków mieszka dziś w Milwaukee?
Najnowsze dane American Community Survey pokazują około 30 856 mieszkańców miasta Milwaukee deklarujących polskie pochodzenie.
To około 5,4 proc. mieszkańców miasta.
Znacznie większą liczbę otrzymujemy jednak, kiedy spojrzymy na całą metropolię Milwaukee-Waukesha.
W całym regionie mieszka około 149 231 osób polskiego pochodzenia.
Stanowią oni około 9,5 proc. mieszkańców metropolii.
Więcej o całym stanie: Polonia w Wisconsin – gdzie mieszkają Polacy?
Milwaukee należy do największych centrów Polonii w USA
Pod względem liczby mieszkańców deklarujących polskie pochodzenie Milwaukee ustępuje dziś sześciu metropoliom.
| # | Metropolia | Osoby polskiego pochodzenia |
|---|---|---|
| 1 | Chicago | 729 368 |
| 2 | Nowy Jork | 654 046 |
| 3 | Detroit | 374 926 |
| 4 | Filadelfia | 280 862 |
| 5 | Pittsburgh | 184 851 |
| 6 | Buffalo | 158 750 |
| 7 | Milwaukee | 149 231 |
Co ciekawe, udział procentowy Polonii w Milwaukee jest wyższy niż w Chicago, Nowym Jorku, Filadelfii czy Pittsburghu.
Na początku XX wieku Milwaukee było prawdziwą polską metropolią
Według archiwum University of Wisconsin-Milwaukee do 1906 roku w Milwaukee mieszkało niemal 70 tysięcy Polaków.
Polacy byli wtedy drugą największą grupą etniczną miasta, ustępując jedynie Niemcom.
Ich znaczenie było widoczne w polityce, handlu, kościołach, prasie i codziennym życiu miasta.
Jak zaczęła się Polonia w Milwaukee?
Pierwsi polscy osadnicy pojawili się w Milwaukee już w latach 40. XIX wieku.
Początkowo społeczność była niewielka. W połowie XIX wieku liczyła jeszcze tylko kilkadziesiąt osób.
Sytuacja zmieniła się po wojnie secesyjnej.
Milwaukee przechodziło gwałtowną industrializację i potrzebowało pracowników.
Polacy znajdowali zatrudnienie między innymi:
- w hutach i zakładach metalowych,
- w garbarniach,
- w fabrykach maszyn,
- w przemyśle spożywczym,
- na kolei,
- w budownictwie.
Wiele rodzin przybywało z terenów zachodniej Polski znajdujących się wówczas pod panowaniem Prus.
St. Stanislaus – około 30 rodzin tworzy polską parafię
W 1866 roku około 30 polskich rodzin zorganizowało parafię St. Stanislaus.
Była to pierwsza polska parafia katolicka założona w dużym amerykańskim mieście.
Dwa lata później przy parafii powstała jedna z pierwszych polskich szkół katolickich w Stanach Zjednoczonych.
W 1872 roku społeczność zbudowała własny monumentalny kościół przy Mitchell Street.
South Side stało się polskim miastem w mieście
Największe skupisko Polonii rozwinęło się na południowej stronie Milwaukee.
St. Stanislaus stał się duchowym i społecznym centrum dzielnicy, a wokół parafii powstawały kolejne domy i firmy.
W pewnym okresie około trzech czwartych całej polskiej społeczności Milwaukee mieszkało właśnie na South Side.
Polak mógł tutaj praktycznie przeżyć większość dnia bez konieczności opuszczania własnego środowiska.
Były polskie:
- kościoły,
- szkoły,
- piekarnie,
- sklepy mięsne,
- apteki,
- banki,
- restauracje,
- salony,
- teatry,
- gazety i organizacje.
Mitchell Street – „Polish Grand Avenue”
Handlowym sercem polskiego Milwaukee była West Mitchell Street.
Wokół niej wyrosły setki polskich biznesów.
Wisconsin Historical Society opisuje, że do 1910 roku Mitchell Street była już w pełni rozwiniętym centrum handlowym South Side.
Znajdowały się tutaj sklepy, banki, biura, restauracje i teatry.
Ogromny Juneau Building posiadał między innymi teatr na około 1 200 miejsc.
Później pojawiły się wielkie domy towarowe oraz kolejne kina i teatry, w tym Modjeska Theatre.
Na Mitchell Street działało praktycznie wszystko
Archiwum UWM pokazuje, jak samowystarczalna była ta społeczność.
Na Mitchell Street i sąsiedniej Lincoln Avenue można było znaleźć:
- sklepy spożywcze,
- piekarnie,
- rzeźników,
- apteki,
- sklepy odzieżowe,
- kwiaciarnie,
- fryzjerów,
- banki,
- salony samochodowe,
- warsztaty,
- sklepy meblowe,
- tawerny i restauracje.
Była to infrastruktura pozwalająca nowym emigrantom funkcjonować niemal całkowicie w polskim środowisku.
Polish flats – domy stworzone przez robotniczą Polonię
Jednym z najbardziej charakterystycznych śladów polskiego Milwaukee jest typ budynku określany do dziś jako Polish flat.
Polscy emigranci bardzo mocno przywiązywali wagę do własności domu.
Jednocześnie zarobki rodzin robotniczych były ograniczone.
Powstało więc niezwykle praktyczne rozwiązanie.
Niewielki dom podnoszono i ustawiano na wysokiej murowanej podmurówce.
Powstałą niżej przestrzeń można było przerobić na drugie mieszkanie.
Rodzina mogła mieszkać w jednej części budynku, a drugą wynajmować.
Dom był również inwestycją
Polish flats pokazują, jak polscy emigranci wykorzystywali nawet niewielką parcelę, aby zbudować własny majątek.
W historycznych dzielnicach zdarzały się również parcele z dwoma lub trzema niewielkimi domami.
Bazylika św. Jozafata – polska ambicja zapisana w kamieniu
Najbardziej spektakularnym pomnikiem dawnej Polonii Milwaukee jest Basilica of St. Josaphat.
Parafia św. Jozafata powstała w 1888 roku jako odgałęzienie St. Stanislaus.
Rozwijała się tak szybko, że pod koniec XIX wieku liczyła ponad 12 tysięcy parafian.
Nowy monumentalny kościół zaczął powstawać w 1896 roku.
Projekt inspirowano bazyliką św. Piotra w Rzymie.
500 wagonów z Chicago do Milwaukee
Proboszcz Wilhelm Grutza dowiedział się, że federalny Post Office and Custom House w Chicago ma zostać rozebrany.
Kupił materiały z budynku za około 20 tysięcy dolarów.
Kamień i inne elementy załadowano na około 500 kolejowych wagonów-platform i przewieziono do Milwaukee.
Materiały wykorzystano później przy budowie św. Jozafata.
Parafianie sami pomagali budować kościół
Świątynia była dla społeczności czymś więcej niż projektem architektonicznym.
Parafianie przekazywali pieniądze i własną pracę.
Wisconsin Historical Society opisuje, że część rodzin nawet obciążała hipoteki swoich domów, aby pożyczyć lub przekazać środki na budowę.
Kościół ukończono na początku XX wieku.
W 1929 roku papież Pius XI nadał mu status bazyliki.
Stał się pierwszą w USA bazyliką zbudowaną przez społeczność polsko-amerykańską.
Kuryer Polski – Milwaukee miało własny potężny polski dziennik
Rozwinięta społeczność potrzebowała nie tylko sklepów i kościołów, ale także własnych mediów.
23 czerwca 1888 roku Michał Kruszka uruchomił w Milwaukee Kuryer Polski.
Gazeta stała się pierwszym odnoszącym sukces polskojęzycznym dziennikiem w USA.
Czytano ją nie tylko lokalnie, ale również w innych polskich społecznościach w Ameryce.
Gazeta angażowała się:
- w politykę lokalną i krajową,
- w sprawy pracownicze,
- w obronę języka polskiego,
- w sprawy kościelne,
- w kwestie dotyczące Polski i jej niepodległości.
Kuryer Polski ukazywał się przez ponad siedem dekad.
Polonia zaczęła mieć wpływ na politykę Milwaukee
Gdy społeczność liczyła dziesiątki tysięcy mieszkańców, nie mogła pozostać na marginesie lokalnej polityki.
Według archiwum UWM już w 1878 roku August Rudzinski został pierwszym Polish American, który zdobył lokalny urząd w Milwaukee County.
Na początku XX wieku polscy wyborcy byli już ważną siłą polityczną miasta.
Partie, kandydaci i lokalne media musiały liczyć się z głosami mieszkańców South Side.
Nie tylko South Side – Polacy mieszkali również na East Side
Milwaukee posiadało także drugie duże polskie skupisko w rejonie Brady Street i Humboldt Avenue.
Duchowym centrum była parafia St. Hedwig.
Wisconsin Historical Society do dziś określa historyczną część tej okolicy jako dawną społeczność polskich mieszkańców.
Również tutaj powstawały charakterystyczne Polish flats, niewielkie domy robotnicze i lokalne biznesy.
Jones Island – kaszubska osada rybacka
Jeszcze bardziej niezwykłą historię miało Jones Island.
W drugiej połowie XIX wieku zaczęły osiedlać się tam rodziny kaszubskich rybaków.
Osada przypominała małą europejską wioskę rybacką położoną praktycznie w przemysłowym Milwaukee.
Kaszubi żyli z połowu ryb na Lake Michigan.
Z czasem teren został jednak przejęty pod rozwój portu i infrastruktury miasta, a dawna społeczność zniknęła.
Dlaczego dawna polska dzielnica zaczęła się zmieniać?
Proces był podobny do tego, co wydarzyło się w Chicago i Detroit.
Kolejne pokolenia Polonii osiągały wyższe dochody i zaczynały kupować domy dalej od starych dzielnic robotniczych.
Rozwój samochodu i przedmieść sprawił, że nie trzeba już było mieszkać obok fabryki.
Rodziny zaczęły przenosić się między innymi do:
- West Allis,
- Greenfield,
- Franklin,
- Oak Creek,
- South Milwaukee,
- New Berlin,
- Waukesha.
Polskie Milwaukee dawniej
South Side, Mitchell Street, Lincoln Avenue, Brady Street i Jones Island.
Zwarta społeczność robotnicza skupiona wokół parafii, fabryk i lokalnych firm.
Polonia dzisiaj
Cała metropolia Milwaukee-Waukesha.
Znaczna część społeczności mieszka dziś na południowych i zachodnich przedmieściach.
Gdzie dziś mieszka Polonia w rejonie Milwaukee?
Dane ACS dobrze pokazują przeprowadzkę społeczności poza granice starego South Side.
Milwaukee
Największa liczba w regionie, ale udział procentowy jest dziś znacznie niższy niż dawniej.
West Allis
Jedno z najważniejszych współczesnych skupisk na zachód od Milwaukee.
New Berlin
Około 16 proc. mieszkańców deklaruje polskie pochodzenie.
Franklin
Około 17,6 proc. mieszkańców deklaruje polskie korzenie.
Greenfield
Kolejne silne skupisko na południowo-zachodnich przedmieściach Milwaukee.
Oak Creek
Około 14,6 proc. mieszkańców deklaruje polskie pochodzenie.
Polish Fest – polskie święto nad Lake Michigan
Współczesnym symbolem polskiego Milwaukee jest Polish Fest.
Pierwsza edycja została zorganizowana w 1982 roku.
Jednym z celów wydarzenia było zebranie środków na stworzenie stałego polskiego centrum kulturalnego.
Polish Fest rozwinął się w ogromne wydarzenie promujące polską kulturę, muzykę, taniec, historię i kuchnię.
Organizatorzy określają go jako największy polski festiwal w Ameryce.
Polish Center of Wisconsin – nowa siedziba Polonii
Historia Polish Fest doprowadziła do stworzenia jednej z najważniejszych współczesnych polskich instytucji regionu.
W 1987 roku zakupiono ziemię w Franklin.
W sierpniu 2000 roku Polish Center of Wisconsin oficjalnie otworzył swoje drzwi.
Budynek zaprojektowano tak, aby przypominał tradycyjny polski dwór.
Centrum organizuje:
- wydarzenia kulturalne,
- koncerty,
- spotkania społeczne,
- zajęcia języka polskiego,
- wykłady,
- wydarzenia świąteczne i patriotyczne.
W 2026 roku nadal prowadzone są tam między innymi kursy języka polskiego i regularne wydarzenia społecznościowe.
Od Mitchell Street do Franklin
Lokalizacja Polish Center doskonale symbolizuje przemianę całej Polonii Milwaukee.
Sto lat temu życie polskiej społeczności skupiało się wokół Mitchell Street.
Dzisiaj ważne polskie instytucje znajdują się również na przedmieściach.
Nie oznacza to, że polska tożsamość zniknęła.
Zmieniła się przede wszystkim jej geografia.
Najważniejsze daty historii Polaków w Milwaukee
Pierwsi Polacy
Pierwsi polscy osadnicy pojawiają się w Milwaukee.
St. Stanislaus
Około 30 rodzin organizuje pierwszą miejską polską parafię katolicką.
Nowy kościół na Mitchell Street
Polonia buduje monumentalną świątynię St. Stanislaus.
Pierwszy lokalny polityk polskiego pochodzenia
August Rudzinski zdobywa miejsce w Milwaukee County Board.
Kuryer Polski
Michał Kruszka uruchamia polskojęzyczny dziennik o zasięgu wykraczającym daleko poza Wisconsin.
Parafia św. Jozafata
Powstaje kolejna wielka polska parafia na South Side.
Budowa bazyliki
Rozpoczyna się budowa monumentalnego kościoła św. Jozafata.
Św. Jozafat gotowy
Wielka świątynia zaczyna dominować nad panoramą South Side.
Prawie 70 tysięcy Polaków
Milwaukee ma jedną z największych społeczności polskich w Ameryce.
Mitchell Street w rozkwicie
„Polish Grand Avenue” staje się wielkim centrum handlowym miasta.
Św. Jozafat zostaje bazyliką
Papież Pius XI nadaje świątyni wyjątkowy status.
Pierwszy Polish Fest
Rozpoczyna się nowa tradycja współczesnej Polonii Milwaukee.
Ziemia pod Polish Center
Społeczność kupuje teren w Franklin.
Polish Center of Wisconsin
Centrum oficjalnie rozpoczyna działalność.
Polonia metropolitalna
Około 149 tys. mieszkańców całej metropolii deklaruje polskie pochodzenie.
Czy Milwaukee nadal jest polskie?
Nie wygląda już tak jak sto lat temu.
Mitchell Street nie jest dziś ulicą, na której niemal każdy biznes należy do polskiej rodziny.
South Side jest znacznie bardziej zróżnicowane etnicznie, a znaczna część Polonii mieszka na przedmieściach.
Ale skala polskiego dziedzictwa pozostaje ogromna.
Nadal istnieją:
- historyczne polskie kościoły,
- setki Polish flats,
- historyczny Mitchell Street District,
- Basilica of St. Josaphat,
- Polish Center of Wisconsin,
- Polish Fest,
- organizacje polonijne,
- wydarzenia kulturalne i edukacyjne.
Milwaukee stworzyło jeden z najciekawszych rozdziałów historii Polonii
Historia Polonii Milwaukee jest wyjątkowa nawet na tle Chicago, Detroit i Nowego Jorku.
Polacy stworzyli tutaj nie tylko własną dzielnicę.
Stworzyli charakterystyczny typ domu, jedną z najbardziej imponujących polskich świątyń Ameryki, wielkie centrum handlowe, własny dziennik, silną reprezentację polityczną i instytucje, które działają do dzisiaj.
Milwaukee pokazuje również drogę całej amerykańskiej Polonii:
od biednych emigrantów mieszkających przy fabrykach, przez własność domów i rozwój biznesów, aż po kolejne pokolenia żyjące dziś na przedmieściach.
Najczęściej zadawane pytania o Polaków w Milwaukee
Ilu Polaków mieszka w Milwaukee?
W samym Milwaukee około 30 856 mieszkańców deklaruje polskie pochodzenie. W całej metropolii liczba wynosi około 149 231 osób.
Czy Milwaukee ma dużą Polonię?
Tak. Metropolia Milwaukee jest siódmym największym skupiskiem osób polskiego pochodzenia wśród metropolii USA.
Gdzie była polska dzielnica w Milwaukee?
Największa historyczna polska dzielnica znajdowała się na South Side, szczególnie wokół Mitchell Street, Lincoln Avenue i parafii St. Stanislaus.
Dlaczego Mitchell Street była nazywana Polish Grand Avenue?
Była najważniejszym centrum handlowym polskiego South Side z setkami sklepów, bankami, teatrami, restauracjami i polskimi organizacjami.
Co to jest Polish flat?
To charakterystyczny typ domu związany z polskimi dzielnicami Milwaukee. Dom podnoszono, a na niższej kondygnacji tworzono dodatkowe mieszkanie, które można było wynająć.
Kiedy powstała pierwsza polska parafia w Milwaukee?
St. Stanislaus została zorganizowana w 1866 roku przez około 30 polskich rodzin.
Co jest wyjątkowego w bazylice św. Jozafata?
Do jej budowy wykorzystano materiały z rozebranego federalnego budynku w Chicago. Do Milwaukee przewieziono je na około 500 wagonach kolejowych.
Co to był Kuryer Polski?
Kuryer Polski był polskojęzycznym dziennikiem założonym w Milwaukee przez Michała Kruszkę w 1888 roku. Stał się jednym z najważniejszych mediów dawnej Polonii w USA.
Kiedy powstał Polish Fest Milwaukee?
Pierwszy Polish Fest zorganizowano w 1982 roku. Festiwal promuje polską kulturę, muzykę, tradycję, taniec i kuchnię.
Gdzie dziś mieszka Polonia Milwaukee?
Poza samym Milwaukee duże społeczności polskiego pochodzenia znajdują się między innymi w West Allis, Franklin, Greenfield, Oak Creek, New Berlin i innych częściach metropolii.
Źródła i metodologia
- U.S. Census Bureau – American Community Survey 2020-2024, People Reporting Ancestry.
- University of Wisconsin-Milwaukee Libraries – Milwaukee Polonia Digital Collection.
- Wisconsin Historical Society – West Mitchell Street Commercial Historic District.
- Wisconsin Historical Society – historyczne materiały dotyczące Polish flats.
- Wisconsin Historical Society – Basilica of St. Josaphat.
- Basilica of St. Josaphat – oficjalna historia parafii i budynku.
- Polish Heritage Alliance – historia Polish Fest.
- Polish Center of Wisconsin – historia centrum w Franklin.
Dane dotyczą kategorii Polish ancestry, czyli deklarowanego polskiego pochodzenia. Nie oznaczają wyłącznie osób urodzonych w Polsce ani obywateli Polski.
Dane współczesne pochodzą z American Community Survey i są szacunkami statystycznymi posiadającymi margines błędu.
Historycznych danych o liczbie Polaków nie należy porównywać jeden do jednego ze współczesną kategorią Census „Polish ancestry”, ponieważ stosowano inne definicje i metody zbierania danych.
Źródła historyczne: UWM Libraries, Wisconsin Historical Society, Basilica of St. Josaphat i Polish Heritage Alliance.
Ostatnia aktualizacja: wrzesień 2026.
AmerykaPL.com
Brief AmerykaPL
Najważniejsze wiadomości z USA, Chicago, Polski i świata. Krótko, konkretnie i po polsku.
Dodaj komentarz